Occupy Beursplein – 16 oktober 2011

“Van onderop bouwen we aan een betere, goedkopere, waardegedreven verzorgingsstaat”, lees ik op de website van het Instituut voor Publieke Waarden. Dat klinkt goed, toch? In november 2011 publiceerde dit voor mij geheel nieuwe instituut een pamflet, getiteld In ons belang. Dus naar de echte pamfletten boekhandel gesneld – Atheneum op het Amsterdamse Spui – en lezen. Schrijvers Eelke Blokker en Albert Jan Kruiter hadden me enthousiast gemaakt door hun radio-optreden.

Één van de opmerkingen die mij trof in dat gesprek bij Casa Luna (Radio 1) op 5 januari ging over de wijze waarop de overheid burgers niet meer benadert als landgenoten met een vraag, probleem of verzoek, maar als potentiële fraudeur.

Die opmerking deed mij denken aan een interview dat ik in 2004 had met de toenmalig wethouder van Werk en Inkomen van Amsterdam, Ahmed Aboutaleb (PvdA). Aanleiding was de verplichting voor werklozen tot het doen van vrijwilligerswerk. De huidige staatssecretaris van Sociale Zaken Paul de Krom (VVD) hoorde ik daar laatst ook weer over. Voelde zich een hele vent natuurlijk.

Uitkering of taakstraf

Enfin. Ik ging er toen lekker tegenaan met de openingsvraag: “Wat is nog het verschil tussen het hebben van een uitkering en een taakstraf?” Volgde een ontwijkend, maar prima geformuleerd antwoord van Aboutaleb. Zoiets als De Krom nu ook doet: wat terugdoen voor de samenleving. Dat mag natuurlijk altijd, maar helpt verplichten?

Dit voorbeeld is gelijk een voorbode van een conclusie in het pamflet dat de traditionele politieke stromingen in Nederland ‘een karikatuur van zichzelf zijn geworden’, socialisme en liberalisme in dit geval.

Het ongenoegen van burgers wordt gevoed door deze lege instituties, constateren de schrijvers, waaronder die partijen die de afgelopen dertig jaar in wisselende samenstelling hebben geregeerd en nu in ideologische crisis verkeren. Was Nederland niet ‘af’?

Onbedoelde effecten

Het pamflet opent met 5 goedgekozen voorbeelden waarbij goedbedoelde overheidsregels het tegenovergestelde veroorzaken en mensen treft: een ongeregistreerde dakloze, een een oppas oma die gastouder wordt, een stel dertigers dat toch maar Polen inhuurt voor de verbouwing, een Wajonger die uit armoede rommelt met mobieltjes en abonnementen, een stel dat wordt overvraagd door inzet van het PGB van de buurman aan wie ze burenhulp wilde geven.

Opvallend daarbij is dat het allemaal om financiële regelingen gaat, die de boel verstoren: landelijke regels, tussen rijks- en lokale overheid, tussen rijk of gemeente en burger. Overheid en politiek bestuur proberen alles tot een financiële zaak te terug te brengen en daarmee iets te sturen.

Private winst, publiek verlies

T-shirt tekst: Illusion of democracy

De verzorgingsstaat heeft Nederland veel gebracht, maar is uit de hand gelopen. De verhoudingen tussen markt, overheid en het – mede door de overheid gestimuleerde – eigenbelang van burgers zijn volkomen verstoord. Het is onderdeel van wat de schrijvers ‘the tragedy of the commons’ noemen, een onafwendbare tragedie waarvan de slotakte nog niet in zicht is.

“De kloof tussen private belangen en publieke belangen weten we nauwelijks meer te overbruggen.”

Door het eigenbelang van de burgers, door overheid en ambtelijke molens, maar ook de halfbakken privatisering van sommige overheidsdiensten die in de jaren negentig opkwam heeft daar ook aan bijgedragen. Zie de NS, moet weer geld bij, belastinggeld. Organisaties op ‘afstand’ gezet van de overheid, meer marktwerking of publiek-private samenwerkingen, want dat zou schelen in de uitgaven en de dienstverlening verbeteren. Nou, bepaald niet altijd, weten we dus, al rijdt dat treintje voort.

Terecht halen Blokker en Kruiter de onderzoeken van het Sociaal Cultureel Planbureau aan, waarin Nederlanders steeds als  tevreden en gelukkige mensen naar voren komen, die echter ook steeds meer ontevreden zijn over de democratische verzorgingsstaat, normen en waarden, politiek en bestuur. Die gezamenlijke problemen worden maar niet opgelost. “Onze private belangen staan boven aan de agenda, maar ons gemeenschappelijk belang is verweesd.”

Actuele voorbeelden

Uit het recente nieuws blijkt wel dat deze tragedie nog doorgaat. Natuurlijk bureaucratie, heeft er zeker mee te maken. Het is niet ondenkbaar dat Albert Jan Kruiter als lid van De Kafkabrigade voorbeelden heeft aangedragen. Maar het gaat ook om overheidsinstellingen die nodig zijn voor het welzijn en het vertrouwen van de burger. Neem de Inspectie voor de Gezondheidszorg die toezicht moet houden op de kwaliteit van ziekenhuizen en artsen. Dat zit  gewoon een potje zitten liegen om zijn verantwoordelijkheid naar bestuur en burger te ontduiken, zoals bleek tijdens de uitzending daarover van Radar.

Of zie, dezelfde avond op televisie, De slag om Nederland, waarin ROC Arcus in Heerlen de plaatselijke politiek blijkt te hebben gechanteerd om een overbodig, zelfs schadelijk (door leegstand), maar door de Raad van Bestuur gewenst en kapitaal (100 miljoen) nieuw complex te kunnen gaan bouwen. Een initiatief dat zij overigens als laatste ROC in Nederland hebben genomen, dus groter leed is al geschied. Reeds. Vandaar dat ik deze tweet wel kon waarderen:

Deel mee in de brandstapelbehoefte, edoch: #arcus is een van vele. Met een zondebokje slachten is ‘t nog niet klaar. #dson

— Judith Ploegman (@judithploegman) January 23, 2012

Op zoek naar een nieuwe civil society

Moeten we lijdzaam toezien tot die hartverscheurende slotakte van deze tragedie voorbij is? Kunnen we wat doen? De auteurs stellen dat we dan ‘over de schaduw van ons verkeerd begrepen eigenbelang moeten springen’. Overheid, bedrijfsleven, burgers en civil society. Want iedereen ziet wel in dat vrijheid, gelijkheid en broederschap belangrijke publieke waarden zijn. Of dat de democratische verzorgingsstaat best wel iets mag kosten, en dat echt niet alles in geld is uit te drukken.

“Herwaarderen van wat we gezamenlijk hebben en delen, is een eerste betekenisvolle stap. Niet omdat het ethisch, moreel of politiek correct zou zijn, maar omdat we er belang bij hebben. Gezamenlijk belang, wel te verstaan.”

Henk, Ingrid? Hallo Simpelveld! Iedereen veel succes!

In ons belang heeft interessante raakvlakken met een manifest van Stad in beweging dat vorig jaar mei verscheen.

Met verlossende antwoorden komt schrijver en essayist Heijne niet. Hoeft ook niet, zijn er niet. Hij besluit met de opmerking dat hij nog maar voor één god kan bidden, namelijk de ‘raadselachtige, onbekende god’, van de oude Atheners. Lachen, huilen? Mag allemaal, het is een vrije wereld, nog wel.

Hij begint het boek met een motto, een citaat van een andere schrijver. “Misschien zijn we niet sterk genoeg om in het heden te leven.” Dixit Saul Bellow, Amerikaans schrijver. En op dat heden wordt iedereen door alle media dan ook dagelijks gedrukt. Met zoveel van dat heden is het begrijpelijk dat het je teveel kan worden.

Enter mr. Frank Visser en Verlos ons! zijn zodoende twee titels van hoofdstukken in het essay van Heijne. De rechter die bij de mensen langs komt, maakt het leven weer overzichtelijk, maar zijn gezag wordt geaccepteerd(!). En Theo van Gogh zag het goed waar hij die uitzinnige Pim Fortuyn de Goddelijke Kale noemde.

Een verlosser ontslaat je even van de idee (plicht?) zelf na te denken. Tot die door de mand valt natuurlijk, wat ook altijd gebeurt. Hoewel we Jezus wel een bijtertje mogen noemen.

Vragen stellen

Goed. Alle ingrediënten voor zijn persoonlijke analyse heeft Heijne verzameld. Mogelijk zelfs ten tweede male, want zijn voorgaande boek, Harde liefde – Nederland op zoek naar zichzelf, zal toch niet geheel over andere zaken gaan. (Niet gelezen, sorry Bas. Ben niet altijd op vakantie verdomme.)

Dus. Identiteit, wat is dat voor ding? En wat is de verleiding van die verlosser, waar komt dat vandaan? Wat zeggen die hedendaagse populisten nu eigenlijk? Types als Geert Wilders, Glenn Beck (radiopresentator, aanhanger Tea Party) of Sarah Palin (Een dode kariboe in de vriezer die ‘de Amerikaanse waarden’ moet weerspiegelen, hilarisch). En, wat bieden ze werkelijk? Welke rol speelt de mediacultuur daarin? Wat is de achtergrond ervan? Is het populisme wel zo nieuw en fris? In wat voor wereld willen we leven?

Ik ga die vragen niet allemaal beantwoorden. Lees het boek zelf zeg. Maar een aantal tegenstrijdige kwesties heeft Bas Heijne scherp in de smiezen.

Overheid en regels

“Er zijn regels nodig. Er zijn veel te veel regels. Wereld en belevingswereld,“ dat is zo’n tussenzinnetje van Heijne dat veel zegt. Er komt zoveel slechte, actuele wereld op de mensen af, dat ze zich zijn gaan beperken tot hun belevingswereld. Zijn het nog wel mensen, burgers van een rechtstaat, of alleen nog maar (ontevreden) consumenten. Kleine wereld, de echte, grote problemen ketsen daarop af. Te moeilijk, geen zin an.

Dat gelul over teveel regels, het klopt ongetwijfeld, hoor ik trouwens al heel erg lang. Was in 2006 nog een commissie voor, met handige boekjes, staat nog wel op de agenda hoor. Oude meuk.

Volgens populisten kunnen we ‘onze vrijheid’ alleen maar behouden als we die van anderen inperken. Immigratie gaat dus ten koste van onze vrijheid in de ogen van populisten. In Simpelveld gaan de mensen bevend naar de supermarkt want er woont – zeggen ze – een moslim aan de Vlodropse Straatweg. Sjorsje Beeks zag zelf dat ze iets met schapen aan het doen waren. De tsunami (sic) is begonnen, en die van leugens en halve waarheden ook.

In Amerika intussen houden de twee partijen, Democraten en Republikeinen, elkaar in een houdgreep. Stilstand. De democratie staat daar stil, is uitgehold, is allang opgekocht door het grote bedrijfsleven. Ja, ze willen wel een sterke overheid, die over zijn burgers waakt, maar het mag niets kosten.

Verschillen tussen rijk en arm nemen alleen maar toe, net zoals de bonussen en de gebitsproblemen toenemen. Daar gaat nog wel af en toe zo’n frauderende hufter uit het financiële systeem het gevang in. Dat dan weer wel.

De idealen van het naoorlogse humanisme

Socrates, de Griekse filosoof, niet de Baziliaanse voetballer, kan gezien worden als de eerste humanist

Bas Heijne heeft meer boeken gelezen dan ik. Tis een echte schrijver. Zag hem laatst op televisie bij Het filosofisch kwartet, of was het kwintet? Vind ik hem toch onduidelijker, beetje zoekend formuleren enzo, al kijkt-ie er machtig scherpzinnig bij.

Heijne dus, ziet een botsing van verlichtingsdenken en anti-verlichtingsdenken, dat bestaat namelijk ook. Bij alle mooie idealen zijn we de wat gruiziger en conservatieve tegenspraak op gelijkheid, tolerantie, rechtvaardigheid en solidariteit vergeten. Het naoorlogse humanisme zelf ligt onder vuur volgens Heijne.

Bij het oud papier dus met al die verdragen voor de Rechten van de Mens? Vrijheid kan best een onsje minder, zegt de Partij voor de Vrijheid. Vrijheid het belangrijkste ideaal dus van, juist, de Verlichting.

Als alles afgemeten wordt aan de hand van verstand, rede en economie komen de ongrijpbare gevoelens en gedragingen van mensen in het gedrang. En Heijne heeft oog voor de schaduwkant van de mens in de kudde.

Speelveld of trapveld

Maar die spanning tussen redelijkheid en de vage, wat machteloze onvrede van de kudde heeft een nieuw speelveld voor populisten geopend. Ze maken slim gebruik van de media en roepen allemaal ogenschijnlijk duidelijke, vaak tegenstrijdige dingen. De overheid en links hebben het allemaal gedaan. Bij mensen die enkel in hun belevingswereld willen vertoeven, gaat het erin als koek. Vinden ze leuk.

“Ingrid kom kijken, Geert is weer bezig,” roept Henk naar de keuken. Hij durft het toch maar te zeggen, zegt wat ik altijd al heb gedacht, heeft helemaal gelijk. Tuurlijk doodstraf, waarom niet?

Dus blaft Wilde Geert nu en dan strategisch wat in de radio, de televisie, stuurt een twittertje. En dan gaan ze godbetert ook nog ideologisch aan de slag. Wat zegt dus hondenfluisteraar Martin Bosma, dat Hitler (nog zo’n verlosser, u weet wel) een socialist was, dus links, en alles wat slecht is, is links. En de PvdA, man, die is toch een potje links. Slappe thee met Job.

Daar sta je dan als hoogopgeleide smous, in 2006 bijna wereldburgemeester van het jaar, ‘Europese held van 2005’ (Time Magazine), met meerdere veren-in-je-kont dus, nette vent ook, maar wel met een bek vol tanden. Dat moet je dan horen van een partij van wie de weinig democratische baas regelmatig met de pet rondgaat bij joodse clubjes omdat ze bij de PVV zo fijn tegen De Moslims zijn. O nee, tegen De Islam. Best ingewikkeld.

Trouwens. Dat van dat verbod op onverdoofd, ritueel slachten, ook voor joden, is dan weer niet zo gelukkig afgestemd binnen de PVV. Zou Geert nou minder centjes hebben opgehaald bij die zionistische korfbalverenigingen?

Dank in ieder geval, Bas Heijne, voor een herkenbaar, confronterend en soms ook ontroerend boek. Ik ga het proberen, bidden tot die onbekende god.

Huilie-huilie is nog nog niet opgenomen in de eerste druk van De woorden van Wilders, maar dat gaat vast nog gebeuren. Van ‘afschaffen’ tot ‘zat’ gaat het nu, maar Kuitenbrouwer stelt in zijn dankwoord dat het boek dikker zou zijn geweest als hij niet met zijn uitgever had beslist tot het vervroegen van de uitgave. De val van kabinet Balkenende gaf daartoe de aanleiding.

“Een succesvolle politicus is een succesvolle taalgebruiker”, schrijft Kuitenbrouwer. In die zin heeft Wilders in ieder geval succes, want alle media hengelen naar quotes (fijne uitspraken en one-liners) en hij is een kijkcijferkanon op televisie. Of wat hij zegt nu klopt of haalbaar is, maakt niet uit. lijkt wel, Wilders komt er meestal mee weg. Dat maakt het dus interessant. Maar ook sommige taalvondsten zijn bijzonder geestig, zoals het ‘Anatolisch korfballen’ (is links-gesubsidieerd, dus afschaffen, al bestaat het niet) of de ‘heimweeschotel’ (de paraboolontvanger gemonteerd op de balkons van sommige Nederlandse buurten).

De bedoeling van Nederland

Opvallend in Wilders’ taalgebruik zijn de ‘oude’ woorden en begrippen, Kuitenbrouwer vat het samen als Swiebertje- taal, met woorden als [het kanbinet] moet ‘zijn biezen pakken’, is ‘geen knip voor de neus waard’ of iets of iemand kan ‘de rambam krijgen’. Knettergek en ‘het zal mij worst zijn’ passen ook in dit rijtje. Na de formatie van het gedoogkabinet leek het me even Wilders (met bv. huilie-huilie) zijn toon veranderde, maar volgens Kuitenbrouwer via Twitter gaan “dat krenkende en dat oubo idioom als vanouds samen”.

Lezing van zijn boek bevestigt dat beeld inderdaad. Wilders is daarnaast sterk in retorica. Hij spreekt in zo veel mogelijk in hoofdzinnen en gebruikt bepaalde lidwoorden, en dat allemaal in de overtreffende trap (metaforte). Dat maakt zijn taal een stuk krachtiger dan dat van nuancerende uitspraken van andere politici. Dus: De islamisering, waar de meerderheid van Nederland tegen is, is een tsunami of het paard van Troje.

En daarmee komen we op een belangrijk onderdeel van zijn tactiek: framing. Het is een manier om om van immigranten ‘gelukszoekers’ of uitvreters te maken. Islamisering is een centraal begrip, maar ook ‘subsidie-is-roof’ (subsidie is altijd links, net als ‘de grachtengordel’), ‘het dhimmi-frame’ en het ‘blauwdruk-Nederland-frame’ noemt Kuitenbrouwer. Dat laatste heb ik zelf altijd volkomen idioot gevonden, want Nederland heeft in de ogen van Wilders een bedoeling, Maar wat die bedoeling nou is, daar komen we niet achter. Misschien dat Henk en Ingrid dat nog eens kunnen uitleggen.

De aap en de nootjes

Waar ook moeilijk achter is te komen, is de Nieuwspoort-code. Dat ondervond Joris Luyendijk, die in opdracht van perscentrum Nieuwspoort rapporteur mocht zijn van politiek-publicitair complex dat het Binnenhof heet, of politiek Den Haag. Vanwege zijn opleiding als antropoloog besloot hij tijdens zijn rapporteurschap in september 2010 ook zo te werk te gaan.

De stammen die hij vervolgens onder de loep heeft genomen, zijn achtereenvolgens de lobbyisten, de politici, de voorlichters en de journalisten. En allen hebben te maken met de Nieuwspoort-code, min of meer gevat in de titel: Je hebt het niet van mij, maar… In het perscentrum, waar lidmaatschap vereist is, kunnen deze Haagse stammen samenkomen zonder dat hun gesprekken onmiddellijk aan de openbaarheid worden prijsgegeven. Maar ja, er moet wel iedere dag kopij zijn, een quote en ook een politiek plan worden gelanceerd. Wat is de snelste weg naar Pauw & Witteman?

In het verslag van Luyendijk komt dan ook het beeld naar voren van de professionele wurggreep waarin deze stammen elkaar houden. Als de code wordt geschonden, krijg je straf. Het zorgt ervoor dat best handig is te weten welke stagiaire door wie is bestegen, want daar kan weer een informatieve of tactische slag mee worden geslagen. Of je kan als voorlichter, lobbyist of politicus iets in de week leggen bij een journalist.

De opmerking van Luyendijk, die Nederland in het kader van de missie in Kunduz onlangs het aapje van Amerika noemde, is een gedachte die vrijwel direct voort lijkt te komen uit zijn verslag. Brave aapjes krijgen nootjes. En zo gaat het, om begrijpelijke redenen, ook rondom het Binnenhof. Een journalist wil een goed verhaal, de lobbyist aandacht voor zijn zaak, de voorlichter een sterk profiel voor zijn partij en de politicus wil zijn voorstel erdoor krijgen. Soms ben je het aapje, soms kan je nootjes uitdelen.

De verstrengeling is enorm en dat tekent Luyendijk bijvoorbeeld op uit de mond van de relatieve nieuweling, Job Cohen, fractievoorzitter van de PvdA. Een voormalig voorlichter uit die partij heeft het er soms ook moeilijk mee, maar zegt: Dont’t hate the player. Hate the game.

Enorme verstrengeling

Verstrengeling is er ook in de rol binnen het spel. Zo is de voormalig voorlichter nu lobbyist, maar zijn ook andere overstapjes gebruikelijk. Voorlichter wordt politicus, politicus wordt lobbyist, lobbyist wordt voorlichter, journalist wordt politicus. Maar vooral in de rol van politicus ben je niet te benijden, want in dit spel gaat veel energie zitten en er moeten flinke dossiers worden bijgehouden.

Dat is toch ook wel iets dat zorgelijk is. Laten we er van uitgaan dat zij hun werk goed willen doen, die politici van ons, hoe komen zij aan betrouwbare informatie met anderhalve medewerker en een stagiaire? Ooit had GroenLinks een voorstel voor een Parlementair Bureau dat hen zou moeten gaan ondersteunen. Het is er niet, zoals het er in de Verenigde Staten bijvoorbeeld wel is.

Daar heeft iedereen toegang tot onafhankelijke en gedegen achtergronden bij politieke kwesties via Open CRS – Congressional Research Reports for the People. Mogelijk had dergelijke informatie GroenLinks kunnen behoeden voor dat dwaze besluit een ‘civiele missie’ naar Kunduz te steunen, ‘buitenlandpolitiek bedrijven vanuit idealistische motieven’ heet dat in de woorden van Jolande Sap. Zeventig procent van het bedoelde volk is tegen. Al zegt dat weinig, dat stemt ook voor de woorden van Wilders.

Ook zo’n zin in Anatolisch korfballen?

Met de opkomst van de rechts-populisten in de politiek van vrijwel alle Europese landen, is het goed om een tegengeluid te horen. Traditioneel zou dat moeten komen van linkse partijen en waar dat in de Nederlandse politiek gebeurt, lijkt het vooralsnog geen soelaas te bieden tegen de populariteit van iemand als Wilders. Indrukwekkend was het om kennis te nemen van de laatste openbare lezing van de Britse historicus Tony Judt. Een begin van een antwoord?

In twee uitzendingen van Tegenlicht (20 september en 11 oktober 2010) werd de laatste openbare lezing van historicus Tony Judt als leidraad gebruikt om zijn oproep tot het behoud van de sociaal democratie te illustreren. In de reeks ‘De aanval op Europa’ maken de uitzendingen van Tegenlicht duidelijk dat de verworvenheden daarvan zwaar onder druk zijn komen te staan. Tot voor kort vanzelfsprekende waarden, zoals solidariteit en tolerantie, worden meer en meer naar de vuilnisbak van de geschiedenis verwezen.

De marsroute van de rechts-populisten is duidelijk: schoppen tegen de overheid, tegen de elite, tegen de rechtsstaat, tegen immigratie en links in de democratie. Ze mobiliseren hun kiezers op basis van verdachtmakingen, ontevredenheid, rancune, leugens en valse beloften. Kijk maar naar Geert Wilders, die de Koran wil verbieden, Europa wil afschaffen of de nationaliteit wil afnemen van criminele Marokkanen en dan wil uitzetten. Het druist in tegen zowel bestaande Nederlandse wetgeving als tegen internationale verdragen, zoals de Europese Rechten van de Rechten van de Mens. En ook (internationaal) politiek gesproken zijn het onzinnige uitspraken of wensen.

Wilders en fascisme

Je mag alles zeggen in Nederland, maar wee je gebeente als je de kiezers van Wilders domoren of mafketels noemt. Dan ben je aan het demoniseren. Je hoeft ook niet te zeggen dat ze gek zijn, maar dat ze zich gek hebben laten maken, is wel aannemelijk geworden. Wilders wordt daarnaast met het fascisme in verband gebracht. Vorige week nog door Ramsey Nasr, de dichters des vaderland, in zijn gedicht ‘Mijn nieuwe vaderland’.

Ik eer de leiders van mijn land.
Hun vlekkeloos parcours
leert mij wat macht vóór al verlangt:
’t geweten van een hoer.
Ik eer mijn leiders hemelhoog
en ’t hoogst zit een fascist
die u en mij zolang gedoogt –
zolang als hij beslist.

Maar of Wilders een volwaardig fascist is, is nog de vraag. Dat er wel parallellen zijn, werd vandaag in de Volkskrant duidelijk uiteengezet door filosoof Rob Riemen. Hij bekijkt de zaak vanuit het standpunt van het fascisme ‘als populistische beweging die de macht greep’.

Zeker, niet alles gaat goed in Nederland. Ga dan werken aan de verbetering daarvan zou je zeggen. Maar het is vooral afschaffen, verbieden en wegbezuinigen dat als oplossing gebracht wordt. Ook nu weer, minder regels en minder ambtenaren, dat hoor ik al 25 jaar!

De vraag

Terug naar Tony Judt. Op 19 oktober 2009 hield hij zijn laatste openbare lezing bij het door hemzelf opgerichte Remarque Institute, onderdeel van de New York University. Onder de titel ‘What is Living and What is Dead in Social Democracy’ pleitte hij voor het behoud van de sociaal-democratie.

Niet door de vraag te stellen: wat zou de sociaal-democratie moeten doen voor de toekomst, die overigens wel beantwoord moet worden. Nee, de belangrijkste vraag die deze politieke stroming zich zou moeten stellen is: wat zou er zijn gebeurd als er geen sociaal-democratische beweging was geweest in de twintigste eeuw?

Daar zijn veel antwoorden op mogelijk, maar Nederland zou er ongetwijfeld heel anders hebben uitgezien in 2010. Volgens Judt moeten bijvoorbeeld oude sociaal-democratische idealen als solidariteit en verheffing nieuw leven worden ingeblazen. Daar is het dus slecht mee gesteld, constateert ook Rob Riemen. Elites zouden zich ‘sterk moeten maken voor cultuur en geestelijke waarden’, maar laten dat na:

“Juist in een democratische samenleving heb je elites nodig die het voorbeeld geven. Maar de zakenelite is ontmaskerd. De intellectuele elite relativeert zichzelf, de media-elite wil vooral verkopen. En de politieke elite mist idealen en loopt achter Maurice de Hond aan.” – Riemen in de Volkskrant

De uitzending van Tegenlicht van 11 oktober heet ‘Het testament van Tony Judt’, want de historicus overleed in augustus van dit jaar aan de gevolgen van de spierziekte ALS (amyotrofische lateraal sclerose). Hij was daardoor grotendeels verlamd en hield zijn lezing vanuit een rolstoel. Indrukwekkend was dus ook de humor waarmee hij zijn voordracht begon: “What you see is the original talking head!”

Judt werkte mee aan onderstaande video om fondsen te werven voor de bestrijding van ALS. Een transcript van zijn lezing is te vinden bij The New York Review of Books, waar hij ook voor schreef. Tony Judt is 62 jaar geworden.

Mijn interesse voor politiek komt door mijn opa, Adri van Maanen. Althans, dat zeg ik altijd maar,  mijn persoonlijke mythe. Lange tijd was hij in ieder geval een held voor mij. In het Rotterdam van voor de Tweede Wereldoorlog betrokken bij de SDAP en de AJC, verzetsman en na de oorlog senator voor de PvdA. Ook het selfmade man-gehalte van zijn geschiedenis spreekt tot de verbeelding. Van leerling op de ambachtschool (electricien) naar leraar wis- en natuurkunde en ten slotte gepensioneerd als onderwijscoördinator van de Hoogovens bedrijfsschool in IJmuiden. Petje af.

Vijf K’s

Het vuur waarmee de oude SDAP tegen de vijf K’s streed, is bij de PvdA nogal geluwd, maar het valt me op dat de verhouding ermee politiek nog steeds van belang is. De vijf K’s? Ja, dat waren een aantal heldere strijdpunten, namelijk kapitaal, kerk, koningshuis, kazerne en kroeg. Daar was opa dan allemaal tegen. Hoogstwaarschijnlijk heeft hem dat ook dwarsgezeten. Wel is hij zijn leven lang van de blauwe knoop geweest, maar in de kazerne van het verzet heeft hij toch ten minste meegewerkt aan het omleggen van ‘de Mof’. Hij heeft er nooit over gesproken.

Nog steeds dienen alle politieke partijen zich ten opzichte van deze onderwerpen uit te spreken. Als spelen ze natuurlijk niet even nadrukkelijk een rol tijdens deze verkiezingen. Maar daar zien we dan ook gelijk het probleem. Voor de kiezer behartenswaardige standpunten zijn niet binnen één partij terug te vinden. Ze zijn verdeeld over partijen. Je kan wel tegen kapitaal zijn, maar je hebt het ook nodig. Cohen vindt ook het koningshuis niet passen in een democratie, maar ‘ze’ heeft het toch goed gedaan. Je zou kunnen stellen dat het koningshuis het niet overleefd zou hebben zonder PvdA, zie de zaak Prins Bernard en Lockheed.  Je kan wel tegen oorlog zijn, maar ze zijn er onmiskenbaar. En geweld is soms nodig om erger geweld te voorkomen, al denk ik dan ook aan Congo en Soedan, eerder dan aan Irak en Afghanistan.

Ontevreden diva’s

Dat kiezers zich steeds meer als een consument opstellen, dat lijkt me een fors probleem. Er is geen politieke partij meer die al je standpunten precies verwoordt, dus je zal moeten kiezen uit de partij die het dichtst bij jouw ideeën ligt. De kiezer wordt zo al snel ‘een ontevreden diva’, zoals de onlangs overleden Hans Dijkstal (VVD) ooit zei. Dat zie we volgens mij nu vooral gebeuren bij de PVV. Die kiezers zijn volgens mij ontevreden consumenten van het politieke product (sic), die helaas niet inzien dat de PVV hun sentimenten wel slim bespeelt maar geen serieuze oplossingen heeft. Dat vermoeiende gelul over veiligheid en islam ook. Ze zijn vooral tegen de huidige politiek en ‘de elite’, zoals de SP dat eerder was.

Coalities zijn  onvermijdelijk, dus het is afwachten wat dat oplevert. Dat is de hoge hoed van de Nederlandse regeringsvorming. GroenLinks heeft dat probleem nog wel aan het voorstel gekoppeld om de kiezer ook een voorkeur voor een coalitie te laten uitspreken, naast de stem op een partij en een kandidaat. Aantrekkelijk idee, hoewel mij de praktische uitwerking nog niet duidelijk is.

Weggedrukte onderwerpen

Hoe vaak hebben we het niet gehoord: Nederland is geen eiland. Tijdens de verkiezingen lijken het buitenland, internationale en Europa intussen niet meer te bestaan, of het moet in het beperkte kader van de economische crisis passen. Klimaat, duurzaamheid, milieu, het komt in bijzinnen voorbij. Terwijl de partijprogramma’s daar veel meer scherpte hebben en uiteindelijk ook over de portemonnee van Nederland gaan.

Kunnen we daar de media de schuld van geven? Dat is wel vaak een prettig selectief argument. Vanochtend bevestigde journalist Kees Boonman bij Radio 1 nog eens dat er voorafgaand aan een mediaoptreden van een politicus dagelijks moet worden onderhandeld met het campagneteam cs. over welke onderwerpen op welke wijze aan bod mogen komen. Het is de politiek zelf die kennelijk bang is om het hele spectrum van hun politieke visie ter discussie te stellen. Terwijl je daar als kiezer toch wel recht op hebt.

Kiezen!

Ik maak het voor mezelf maar even overzichtelijk. Solidariteit, duurzame economie, werk, ondernemen, onderwijs, internationale betrekkingen, milieu, innovatie: dat zijn dingen die ik belangrijk vind. De VVD en Rutte zijn voor mij geen optie, omdat ik niet geloof in dat marktdenken zonder regulering door een sterke overheid, dat heilloze geloof in kapitalisme zonder grenzen (daar wel). Daar heeft overigens ook de PvdA aan bijgedragen in de jaren ’90. Niet voor niets is oud-boegbeeld Wim Kok volledig uit het zicht gebleven, die vult nu zijn tas bij de ING. Tegelijk vind ik de PvdA best verstandig denken over de aanpak van de crisis en hebben ze met mensen als Frans Timmermans verstandige, meer Europees en internationaal denkende politici.

En ik heb een voorkeur voor GroenLinks, dat een goed programma heeft en een uitstekende partijleider. Ze hebben ook oog voor kleine ondernemers en freelancers als ik. Ze zijn goed bezig met klimaat en duurzaamheid, want ja, ik heb ook kinderen. Maar GroenLinks komt nooit in de regering zonder de PvdA, dus ga ik vandaag strategisch landen met het rode potlood bij: Mei Li Vos!

Geheel ten onrechte door de PvdA op plaats 38 gezet, net warmgedraaid in de Tweede Kamer en ze komt op voor kleine, flexibele werkpaardjes, zoals ik.

UPDATE 14 juni:  Hoewel ik als stemmenteller in de Amsterdamse Posthoornkerk heb gezien dat Mei Li Vos meer voorkeursstemmen heeft gekregen, heeft zij haar zetel waarschijnlijk niet veilig kunnen stellen.

Bekijk biografische pagina bij de Tweede Kamer (nu het nog kan).