Occupy Beursplein – 16 oktober 2011

“Van onderop bouwen we aan een betere, goedkopere, waardegedreven verzorgingsstaat”, lees ik op de website van het Instituut voor Publieke Waarden. Dat klinkt goed, toch? In november 2011 publiceerde dit voor mij geheel nieuwe instituut een pamflet, getiteld In ons belang. Dus naar de echte pamfletten boekhandel gesneld – Atheneum op het Amsterdamse Spui – en lezen. Schrijvers Eelke Blokker en Albert Jan Kruiter hadden me enthousiast gemaakt door hun radio-optreden.

Één van de opmerkingen die mij trof in dat gesprek bij Casa Luna (Radio 1) op 5 januari ging over de wijze waarop de overheid burgers niet meer benadert als landgenoten met een vraag, probleem of verzoek, maar als potentiële fraudeur.

Die opmerking deed mij denken aan een interview dat ik in 2004 had met de toenmalig wethouder van Werk en Inkomen van Amsterdam, Ahmed Aboutaleb (PvdA). Aanleiding was de verplichting voor werklozen tot het doen van vrijwilligerswerk. De huidige staatssecretaris van Sociale Zaken Paul de Krom (VVD) hoorde ik daar laatst ook weer over. Voelde zich een hele vent natuurlijk.

Uitkering of taakstraf

Enfin. Ik ging er toen lekker tegenaan met de openingsvraag: “Wat is nog het verschil tussen het hebben van een uitkering en een taakstraf?” Volgde een ontwijkend, maar prima geformuleerd antwoord van Aboutaleb. Zoiets als De Krom nu ook doet: wat terugdoen voor de samenleving. Dat mag natuurlijk altijd, maar helpt verplichten?

Dit voorbeeld is gelijk een voorbode van een conclusie in het pamflet dat de traditionele politieke stromingen in Nederland ‘een karikatuur van zichzelf zijn geworden’, socialisme en liberalisme in dit geval.

Het ongenoegen van burgers wordt gevoed door deze lege instituties, constateren de schrijvers, waaronder die partijen die de afgelopen dertig jaar in wisselende samenstelling hebben geregeerd en nu in ideologische crisis verkeren. Was Nederland niet ‘af’?

Onbedoelde effecten

Het pamflet opent met 5 goedgekozen voorbeelden waarbij goedbedoelde overheidsregels het tegenovergestelde veroorzaken en mensen treft: een ongeregistreerde dakloze, een een oppas oma die gastouder wordt, een stel dertigers dat toch maar Polen inhuurt voor de verbouwing, een Wajonger die uit armoede rommelt met mobieltjes en abonnementen, een stel dat wordt overvraagd door inzet van het PGB van de buurman aan wie ze burenhulp wilde geven.

Opvallend daarbij is dat het allemaal om financiële regelingen gaat, die de boel verstoren: landelijke regels, tussen rijks- en lokale overheid, tussen rijk of gemeente en burger. Overheid en politiek bestuur proberen alles tot een financiële zaak te terug te brengen en daarmee iets te sturen.

Private winst, publiek verlies

T-shirt tekst: Illusion of democracy

De verzorgingsstaat heeft Nederland veel gebracht, maar is uit de hand gelopen. De verhoudingen tussen markt, overheid en het – mede door de overheid gestimuleerde – eigenbelang van burgers zijn volkomen verstoord. Het is onderdeel van wat de schrijvers ‘the tragedy of the commons’ noemen, een onafwendbare tragedie waarvan de slotakte nog niet in zicht is.

“De kloof tussen private belangen en publieke belangen weten we nauwelijks meer te overbruggen.”

Door het eigenbelang van de burgers, door overheid en ambtelijke molens, maar ook de halfbakken privatisering van sommige overheidsdiensten die in de jaren negentig opkwam heeft daar ook aan bijgedragen. Zie de NS, moet weer geld bij, belastinggeld. Organisaties op ‘afstand’ gezet van de overheid, meer marktwerking of publiek-private samenwerkingen, want dat zou schelen in de uitgaven en de dienstverlening verbeteren. Nou, bepaald niet altijd, weten we dus, al rijdt dat treintje voort.

Terecht halen Blokker en Kruiter de onderzoeken van het Sociaal Cultureel Planbureau aan, waarin Nederlanders steeds als  tevreden en gelukkige mensen naar voren komen, die echter ook steeds meer ontevreden zijn over de democratische verzorgingsstaat, normen en waarden, politiek en bestuur. Die gezamenlijke problemen worden maar niet opgelost. “Onze private belangen staan boven aan de agenda, maar ons gemeenschappelijk belang is verweesd.”

Actuele voorbeelden

Uit het recente nieuws blijkt wel dat deze tragedie nog doorgaat. Natuurlijk bureaucratie, heeft er zeker mee te maken. Het is niet ondenkbaar dat Albert Jan Kruiter als lid van De Kafkabrigade voorbeelden heeft aangedragen. Maar het gaat ook om overheidsinstellingen die nodig zijn voor het welzijn en het vertrouwen van de burger. Neem de Inspectie voor de Gezondheidszorg die toezicht moet houden op de kwaliteit van ziekenhuizen en artsen. Dat zit  gewoon een potje zitten liegen om zijn verantwoordelijkheid naar bestuur en burger te ontduiken, zoals bleek tijdens de uitzending daarover van Radar.

Of zie, dezelfde avond op televisie, De slag om Nederland, waarin ROC Arcus in Heerlen de plaatselijke politiek blijkt te hebben gechanteerd om een overbodig, zelfs schadelijk (door leegstand), maar door de Raad van Bestuur gewenst en kapitaal (100 miljoen) nieuw complex te kunnen gaan bouwen. Een initiatief dat zij overigens als laatste ROC in Nederland hebben genomen, dus groter leed is al geschied. Reeds. Vandaar dat ik deze tweet wel kon waarderen:

Deel mee in de brandstapelbehoefte, edoch: #arcus is een van vele. Met een zondebokje slachten is ‘t nog niet klaar. #dson

— Judith Ploegman (@judithploegman) January 23, 2012

Op zoek naar een nieuwe civil society

Moeten we lijdzaam toezien tot die hartverscheurende slotakte van deze tragedie voorbij is? Kunnen we wat doen? De auteurs stellen dat we dan ‘over de schaduw van ons verkeerd begrepen eigenbelang moeten springen’. Overheid, bedrijfsleven, burgers en civil society. Want iedereen ziet wel in dat vrijheid, gelijkheid en broederschap belangrijke publieke waarden zijn. Of dat de democratische verzorgingsstaat best wel iets mag kosten, en dat echt niet alles in geld is uit te drukken.

“Herwaarderen van wat we gezamenlijk hebben en delen, is een eerste betekenisvolle stap. Niet omdat het ethisch, moreel of politiek correct zou zijn, maar omdat we er belang bij hebben. Gezamenlijk belang, wel te verstaan.”

Henk, Ingrid? Hallo Simpelveld! Iedereen veel succes!

In ons belang heeft interessante raakvlakken met een manifest van Stad in beweging dat vorig jaar mei verscheen.

Al die informatie is helaas niet heel makkelijk ontsloten. Je zou categorieën of categorie pagina’s verwachten, maar dat is niet het geval. Zaken vinden gaat vooral door de zoekmachine te gebruiken, of via de tags in de tagcloud linksonder op de pagina. De gratis wekelijkse nieuwsbrief van Brain Pickings kan ook helpen.

Wel heeft de website een goede verwijshulp, zodat onderaan de berichten gerelateerde artikelen worden aangeboden. En zo vond ik dus een andere held. Tom Waits die The laughing heart leest van Bukowski. En ondanks deze kritiek, de inhoud dus, die is fantastisch.

The bluebird komt uit de bundel The Last Night of the Earth Poems (1992, Black Sparrow Press). De animatie is gemaakt door een voormalig student aan de Cambridge School of Art Monika Umba.

Eerst het gedicht, dan de video.

the bluebird

there’s a bluebird in my heart that
wants to get out
but I’m too tough for him,
I say, stay in there, I’m not going
to let anybody see
you.
there’s a bluebird in my heart that
wants to get out
but I pour whiskey on him and inhale
cigarette smoke
and the whores and the bartenders
and the grocery clerks
never know that
he’s
in there.

there’s a bluebird in my heart that
wants to get out
but I’m too tough for him,
I say,
stay down, do you want to mess
me up?
you want to screw up the
works?
you want to blow my book sales in
Europe?
there’s a bluebird in my heart that
wants to get out
but I’m too clever, I only let him out
at night sometimes
when everybody’s asleep.
I say, I know that you’re there,
so don’t be
sad.
then I put him back,
but he’s singing a little
in there, I haven’t quite let him
die
and we sleep together like
that
with our
secret pact
and it’s nice enough to
make a man
weep, but I don’t
weep, do
you?

 Animatie The bluebird

Animatie van ‘The blue bird’ op YouTube

Met de opkomst van de rechts-populisten in de politiek van vrijwel alle Europese landen, is het goed om een tegengeluid te horen. Traditioneel zou dat moeten komen van linkse partijen en waar dat in de Nederlandse politiek gebeurt, lijkt het vooralsnog geen soelaas te bieden tegen de populariteit van iemand als Wilders. Indrukwekkend was het om kennis te nemen van de laatste openbare lezing van de Britse historicus Tony Judt. Een begin van een antwoord?

In twee uitzendingen van Tegenlicht (20 september en 11 oktober 2010) werd de laatste openbare lezing van historicus Tony Judt als leidraad gebruikt om zijn oproep tot het behoud van de sociaal democratie te illustreren. In de reeks ‘De aanval op Europa’ maken de uitzendingen van Tegenlicht duidelijk dat de verworvenheden daarvan zwaar onder druk zijn komen te staan. Tot voor kort vanzelfsprekende waarden, zoals solidariteit en tolerantie, worden meer en meer naar de vuilnisbak van de geschiedenis verwezen.

De marsroute van de rechts-populisten is duidelijk: schoppen tegen de overheid, tegen de elite, tegen de rechtsstaat, tegen immigratie en links in de democratie. Ze mobiliseren hun kiezers op basis van verdachtmakingen, ontevredenheid, rancune, leugens en valse beloften. Kijk maar naar Geert Wilders, die de Koran wil verbieden, Europa wil afschaffen of de nationaliteit wil afnemen van criminele Marokkanen en dan wil uitzetten. Het druist in tegen zowel bestaande Nederlandse wetgeving als tegen internationale verdragen, zoals de Europese Rechten van de Rechten van de Mens. En ook (internationaal) politiek gesproken zijn het onzinnige uitspraken of wensen.

Wilders en fascisme

Je mag alles zeggen in Nederland, maar wee je gebeente als je de kiezers van Wilders domoren of mafketels noemt. Dan ben je aan het demoniseren. Je hoeft ook niet te zeggen dat ze gek zijn, maar dat ze zich gek hebben laten maken, is wel aannemelijk geworden. Wilders wordt daarnaast met het fascisme in verband gebracht. Vorige week nog door Ramsey Nasr, de dichters des vaderland, in zijn gedicht ‘Mijn nieuwe vaderland’.

Ik eer de leiders van mijn land.
Hun vlekkeloos parcours
leert mij wat macht vóór al verlangt:
’t geweten van een hoer.
Ik eer mijn leiders hemelhoog
en ’t hoogst zit een fascist
die u en mij zolang gedoogt –
zolang als hij beslist.

Maar of Wilders een volwaardig fascist is, is nog de vraag. Dat er wel parallellen zijn, werd vandaag in de Volkskrant duidelijk uiteengezet door filosoof Rob Riemen. Hij bekijkt de zaak vanuit het standpunt van het fascisme ‘als populistische beweging die de macht greep’.

Zeker, niet alles gaat goed in Nederland. Ga dan werken aan de verbetering daarvan zou je zeggen. Maar het is vooral afschaffen, verbieden en wegbezuinigen dat als oplossing gebracht wordt. Ook nu weer, minder regels en minder ambtenaren, dat hoor ik al 25 jaar!

De vraag

Terug naar Tony Judt. Op 19 oktober 2009 hield hij zijn laatste openbare lezing bij het door hemzelf opgerichte Remarque Institute, onderdeel van de New York University. Onder de titel ‘What is Living and What is Dead in Social Democracy’ pleitte hij voor het behoud van de sociaal-democratie.

Niet door de vraag te stellen: wat zou de sociaal-democratie moeten doen voor de toekomst, die overigens wel beantwoord moet worden. Nee, de belangrijkste vraag die deze politieke stroming zich zou moeten stellen is: wat zou er zijn gebeurd als er geen sociaal-democratische beweging was geweest in de twintigste eeuw?

Daar zijn veel antwoorden op mogelijk, maar Nederland zou er ongetwijfeld heel anders hebben uitgezien in 2010. Volgens Judt moeten bijvoorbeeld oude sociaal-democratische idealen als solidariteit en verheffing nieuw leven worden ingeblazen. Daar is het dus slecht mee gesteld, constateert ook Rob Riemen. Elites zouden zich ‘sterk moeten maken voor cultuur en geestelijke waarden’, maar laten dat na:

“Juist in een democratische samenleving heb je elites nodig die het voorbeeld geven. Maar de zakenelite is ontmaskerd. De intellectuele elite relativeert zichzelf, de media-elite wil vooral verkopen. En de politieke elite mist idealen en loopt achter Maurice de Hond aan.” – Riemen in de Volkskrant

De uitzending van Tegenlicht van 11 oktober heet ‘Het testament van Tony Judt’, want de historicus overleed in augustus van dit jaar aan de gevolgen van de spierziekte ALS (amyotrofische lateraal sclerose). Hij was daardoor grotendeels verlamd en hield zijn lezing vanuit een rolstoel. Indrukwekkend was dus ook de humor waarmee hij zijn voordracht begon: “What you see is the original talking head!”

Judt werkte mee aan onderstaande video om fondsen te werven voor de bestrijding van ALS. Een transcript van zijn lezing is te vinden bij The New York Review of Books, waar hij ook voor schreef. Tony Judt is 62 jaar geworden.

Als we de zwartkijkers mogen geloven, staat ons nog wat te wachten. Grote oorlogen worden ons voorspeld met als inzet: water. Het gedonder tussen Nederland en België over de uitdieping van de Westerschelde en het ontpolderen van de Hedwigepolder in Zeeuws-Vlaanderen is daarbij vergeleken een ruzie tussen kleuters.

Maar die strijd om water is natuurlijk al gaande, de geschiedenis staat er bol van. De joodse nederzettingen op de Westbank bijvoorbeeld staan daar niet alleen als uiting van het zionisme, maar ook omdat er zich waterreserves bevinden. En de strijd met water, zoals het vergiftigen van waterreserves en bronnen in Kosovo door Serven in 1998 is toch een oude bekende.

Voor wie van lijstjes houdt, in dit geval van conflicten met water als inzet of als machtsmiddel, ga naar de website van het Pacific Institute. Daar kun je een overzicht vinden dat teruggaat tot 3000 jaar voor Chistus, handig gerubriceerd op een lijst, een tijdlijn en een kaart.

In veel gevallen is de watervoorziening van een land of een gebied een afspiegeling van de welvaart of de armoede van een land. De verklaring over Millenumdoelen van de Verenigde Naties staat dus vol met verwijzingen naar ‘safe drinking water’.

“We commit to redoubling our efforts to reduce maternal and child
mortality and improve the health of women and children, including through strengthened national health systems, efforts to combat HIV/AIDS, improved nutrition, and access to safe drinking water and basic sanitation, making use of enhanced global partnerships.” – VN, Milleniumdoelen, puntje 44

Verantwoordelijkheid en inspiratie

Dat zijn dus hele grote ambities, of zijn het ‘linkse hobby’s'? Tegenwoordig ook een populair oordeel. Gelukkig kun je, dichter bij huis, best het een en ander doen om wat zuiniger en bewuster met water om te gaan. Zoals wat korter douchen of stoppen met het drinken van flessen bronwater. Is helemaal niet nodig. Ons kraanwater is uitstekend. Of een dag niet douchen en lekker naar jezelf stinken, kan ook geen kwaad.

Wat ik altijd erg interessant vind, zijn die (vaak) kleine berichtjes over onderzoek en technologische vindingen. Zoals het winnen van water met behulp van spinnenwebben. Daarover vond ik twee berichten terug, beiden met de claim van de primeur trouwens, één uit 2007 en één uit 2010.

Van het project Drinking with the wind hoorde ik via Less Energy, omdat zij de ledverlichting leveren voor de containers die daarbij worden gebruikt. Doordat op sommige plekken waar water van levensbelang is niet altijd electriciteit voorhanden is, worden mobiele zuiveringsinstallaties gemaakt die door wind- en zonne-energie worden aangedreven. Een inspirerend project.

Dus…

En dat is dus het gekke. Alle kennis om te zorgen dat iedereen de beschikking heeft over schoon en veilig drinkwater is gewoon aanwezig, waarmee we weer terug zijn bij het conflict, gevestigde belangen en de politieke wil. Dus… afschaffen die ontwikkelingshulp?

Vanuit ons logeeradres in Winterswijk ben je na ruim een uurtje rijden bij de Kokerei Zollverein in Essen. Het hele industrieterrein – mijn en cokesfabriek – beslaat zo’n 5 vierkante kilometer. De gebouwen hebben ten dele nieuwe bestemmingen gekregen, als museum maar ook als huisvesting voor de creatieve sector in de regio Essen. Het komend jaar worden er veel evenementen georganiseerd, want het Ruhrgebied is in zijn geheel Culturele Hoofdstad 2010.

De Kokerei is in de jaren 1958-1961 gebouwd onder leiding van de industrie-architect Fritz Schupp, die er volgens de folder ‘ein weiteres Meisterstück’ mee afleverde. Inderdaad maken de installaties, toch vooral om hun functionaliteit gerealiseerd, esthetisch ook veel indruk. De tientallen metershoge installaties en de vele verticale en horizontale zichtlijnen – de staalcontructies, de pijpen – leveren een mooi schouwspel.

Waar ik eigenlijk naar benieuwd ben, in de stilte van de wandeling, is het geluid dat de fabriek – 24 uur per dag, 365 dagen per jaar in bedrijf – gemaakt moet hebben. De cokesovens, de treinen, de transportbanden, het gesis van stoom en kleppen enzovoort.

Cokes in het Ruhrgebied

De staalindustrie gebruikte de hier geproduceerde cokes voor de verschillende hoogovens in de omgeving. Met meer dan 7000 ton cokes per dag was de fabriek in de jaren ’70 de grootste in zijn soort. Bij de volcontinue productie waren zo’n duizend werknemers betrokken. Door de staalcrisis begin jaren ’90 daalde de vraag naar cokes zodanig dat de Kokerei in 1993 werd stilgelegd.

In een hoogoven helpt de brandende cokes het ijzer uit het ijzererts te winnen. De cokes zelf wordt gemaakt van steenkolen, voor de Zollverein gewonnen uit Schacht 12. De steenkool moet twintig uur tot ruim 1000 graden Celsius verhit worden om de gasvormige bestanddelen eruit te verwijderen, de ‘zwarte’ kant van de productie. Cokes brandt daarom langduriger en bij hogere temperatuur dan steenkool.

Het gasmengsel dat hierbij vrijkwam, werd gereinigd en gescheiden. Dit ‘witte’ gedeelte van het productieproces leverde weer tonnen aan nevenproducten voor de chemische industrie, namelijk ruwe teer, ruwe benzeen en ammoniak (voor zwavelzuur). De Kokerei Zolverein verbruikte daarbij dagelijks 440.000 kWh stroom en 10.000 m3 water.

Meer links:
Die Industriedenkmal Stiftung
Ruhrgebied – Culturele hoofstad 2010
Ruhr Museum